Sağlık Davranışları Nelerdir? (Ve Ben Neden Hâlâ Gece 3’te Cipsle Hayatımı Sorguluyorum?)
İzmir’de yaşamak bana şunu öğretti: Sağlıklı olmak sadece “spor yap, su iç” cümlesinden ibaret değil. Çünkü burada bir yandan güneş var, bir yandan “hadi sahile inelim” diyen arkadaş grubu, diğer yandan da “bir tane daha midye yesek bir şey olmaz” tuzağı var.
Ben 25 yaşındayım. Dışarıdan bakınca “fit olmalı, düzenli besleniyor olmalı, sabah koşuları falan vardır” diye düşünülüyor. Gerçek şu: Sabah koşusu yerine sabah “biraz daha uyusam mı” maratonum var ve genelde kazanıyor.
Ama son zamanlarda kafama takıldı: Sağlık davranışları nelerdir? Yani sadece hastaneye gitmek, vitamin içmek mi? Yoksa işin içinde daha fazla “hayat tarzı kaosu” mu var?
Gel bunu birlikte, biraz ciddiyet biraz İzmir muhabbetiyle açalım.
Sağlık Davranışları Nelerdir? Aslında Sandığımızdan Daha Günlük Şeyler
Sağlık davranışları nelerdir? sorusunu ilk duyduğumda aklıma doktorların söylediği klasik şeyler geldi:
Daha çok su iç
Hareket et
Uyku düzeni kur
Stresten uzak dur
Sonra kendime baktım ve dedim ki:
“Tamam… ben şu an bunun ters meslek kolundayım galiba.”
Ama işin mizahi tarafını bir kenara bırakmadan söyleyeyim: sağlık davranışları aslında gün içinde yaptığımız küçük seçimlerin toplamı. Yani bir anda “sağlıklı insan” olunmuyor. O iş Netflix dizisi gibi değil, bölüm bölüm ilerliyor.
Mesela ben geçen gün kendimi şöyle yakaladım:
— “Bugün spor yapacağım.”
— (3 saat sonra) “Bu merdiven de spor sayılır aslında…”
İşte sağlık davranışları bazen tam olarak böyle kendimizi kandırma sanatına dönüşebiliyor.
Beslenme Davranışları: “Bir Dilim Daha Zarar Etmez” Sendromu
İzmir’de yaşayıp da beslenmeyi %100 düzene sokabilen biri varsa ben onunla tanışmak istemiyorum çünkü muhtemelen doğaüstü güçleri var.
Sağlık davranışları nelerdir? diye bakınca beslenme ilk sırada çıkıyor. Ama bu iş teoride kolay, pratikte tam bir komedi.
Arkadaş ortamı diyaloğu:
— “Ben artık sağlıklı besleniyorum.”
— “Süper, menemen ye o zaman.”
— “Olur… yanında boyoz da alalım mı?”
— “Sağlık için tabii.”
Ve oyun biter.
Benim beslenme davranışım genelde şu üç aşamadan oluşuyor:
1. Pazartesi: “Artık sağlıklı besleniyorum”
2. Salı: “Bir şey olmaz, bugün zor gün”
3. Çarşamba: “Bu hayat zaten kısa, tatlı yiyelim”
Ama şunu da fark ettim: Sağlıklı beslenme mükemmel olmak değil, farkında olmak. Mesela cipsi yerken “ben şu an mutluyum ama vücudum biraz üzgün” diyebiliyorsan, bilinç başlamış demektir.
İzmir Gerçeği: Deniz Kenarında Diyet Bozulur
İzmir’de sağlık davranışları nelerdir? sorusunun yerel cevabı şudur: Deniz kenarında her diyet iptal olur.
Çünkü sahilde yürürken bir anda şunu duyarsın:
— “Abi kumpir yiyelim mi?”
— “Sadece bakacağız”
— 10 dakika sonra: ellerde kumpir
Bu yüzden İzmir’de sağlık davranışı geliştirmek, irade + güneş + sosyal baskı üçgeninde hayatta kalmak demek.
Fiziksel Aktivite: Spor Değil “Niyet” Yapıyorum
Herkesin hayatında bir “spora başlayacağım” dönemi vardır. Benimki yılda ortalama 6 kez geliyor ve her seferinde büyük bir motivasyonla başlıyor.
Sağlık davranışları nelerdir? listesinde fiziksel aktivite önemli ama ben bunu daha çok “niyet egzersizi” olarak yapıyorum.
Mesela spor salonuna yazıldığım ilk gün:
— “Hocam ben ciddi başlayacağım.”
— “Güzel, haftada kaç gün?”
— “Ben… ruhen her gün buradayım.”
Sonra gerçek hayat:
İlk gün: süper
İkinci gün: kas ağrısı
Üçüncü gün: “Ben aslında yürüyüş insanıyım”
Ama burada kendimle dalga geçsem de şunu kabul ediyorum: hareket etmek gerçekten ruh halini değiştiriyor. Bazen sadece 20 dakikalık yürüyüş bile beynimdeki gereksiz düşünce trafiğini azaltıyor.
Uyku Düzeni: Teoride Çok Güzel Bir Hikâye
Sağlık davranışları nelerdir? sorusunun en trajikomik kısmı uyku düzeni.
Benim uyku düzenim şu şekilde:
23:00 → “erken yatıyorum bugün”
00:30 → “bir video daha izleyeyim”
02:15 → “telefonu bırakıyorum gerçekten”
03:40 → “ben neden uyanığım?”
İzmir geceleri de ayrı bir problem. Hava sıcak, kafa rahat, düşünceler aktif… uyku ise tatilde.
Ama sağlıklı davranış açısından bakınca uyku çok kritik. Çünkü uyumadığında sadece yorgun olmuyorsun, aynı zamanda duygusal olarak da “neden varım ben?” moduna giriyorsun.
Uykusuzluk Diyaloğu
Sizin İçin Seçtik: Saç boyasında 7.11 hangi renktir ?
— “İyi misin?”
— “Evet… sadece 3 saat uyudum ve hayatı çözdüm sanıyorum.”
Bu yüzden uyku, sağlık davranışlarının VIP üyesi.
Stres Yönetimi: İzmir Usulü Kaçış Planı
Stres denince herkesin bir yöntemi var. Benimki bazen kaçmak, bazen yemek, bazen de hiçbir şey yapmadan tavana bakmak.
Sağlık davranışları nelerdir? sorusunun en soyut kısmı burası. Çünkü stres yönetimi kişiden kişiye değişiyor.
Benim yöntemler:
Denize bakmak (çözülmüyor ama iyi hissettiriyor)
Müzik açmak (duygusal çöküş garantili)
Arkadaşlara “bir çay içelim” demek (dedikodu terapisi)
Bir gün arkadaşım dedi ki:
— “Stresi yönetmen lazım.”
— “Ben yönetmiyorum, o beni yönetiyor şu an.”
Ama gerçek şu: stresle baş etmek tamamen küçük kaçışlar bulmakla ilgili.
Hijyen ve Günlük Bakım: “Ben İyiyim” İmajı
Sağlık davranışları nelerdir? denince çoğu kişi bunu atlıyor ama hijyen ve kişisel bakım da işin temel taşı.
Ama dürüst olayım, bazen bu da “görüntü kurtarma operasyonu” gibi.
Mesela:
Duş alırım → “hayata hazırım”
Sakal tıraşı olurum → “yeni başlangıç”
Saçımı yaparım → “ben bu dünyaya yakışıyorum”
Ama içim:
“Dünya çok hızlı dönüyor, ben yetişemiyorum.”
Yine de bakım rutini insana ciddi bir özgüven veriyor. Bu da sağlık davranışlarının psikolojik tarafı.
Sosyal İlişkiler: Sağlıklı Olmanın En Gürültülü Hali
İnsan sosyal bir varlık. Ama bazen sosyal hayat = yorgunluk.
Yine de sağlık davranışları nelerdir? sorusuna sosyal ilişkiler de dahil. Çünkü insan konuşarak rahatlıyor.
İzmir’de bu daha da yoğun:
— “Akşam ne yapıyorsun?”
— “Hiç.”
— “O zaman bizdeyiz.”
Ve bir bakmışsın, mental olarak dinlenmek için çıktığın gün 6 saatlik grup terapisine dönüşmüş.
Ama garip bir şekilde iyi geliyor.
Arkadaş Terapisi
Bazen doktor yerine arkadaş konuşmaları daha etkili:
— “Boşver ya”
— “Herkes yaşıyor bunu”
— “Hadi tatlı yiyelim”
Bilimsel değil ama etkili.
Kendini Dinleme: En Zor Sağlık Davranışı
Bütün bu davranışların arasında en önemlisi aslında çok basit gibi görünen bir şey: kendini dinlemek.
Ama ironik olan şu: Bunu yapmak en zor olanı.
Çünkü gün içinde o kadar ses var ki, kendi iç sesini duymak bile ayrı bir beceri.
Ben bazen durup şunu fark ediyorum:
“Ben aslında yorgunum ama fark etmemişim.”
İşte sağlık davranışları nelerdir? sorusunun en derin cevabı burada saklı. Vücudu ve zihni gerçekten dinleyebilmek.
Sonuç Yerine Değil, Gün Sonu Düşüncesi
Şunu öğrendim: sağlık davranışları mükemmel bir liste değil, sürekli değişen bir denge oyunu.
Bazen iyi besleniyorsun, bazen kaçırıyorsun. Bazen spor yapıyorsun, bazen sadece izliyorsun. Bazen erken yatıyorsun, bazen “bir bölüm daha” diyorsun.
Ama önemli olan şu: farkında olmak.
İzmir’de güneş batarken yürürken şunu düşündüm bir gün:
“Ben mükemmel değilim ama kendimi anlamaya çalışıyorum.”
Ve belki de en sağlıklı davranış tam olarak bu.
Feg ekibi olarak “Sağlık davranışları nelerdir” hakkındaki bu içeriğin sizler için değerli olduğunu umuyoruz. Görüşmek üzere!