Işık Şiddetinin Ölçme Aracı Nedir? (Benim Hayatımda Neden Bu Kadar Çok Yer Kaplıyor?)
Sabahları İzmir’de uyanmak zaten başlı başına bir deneyim. Bir yanda denizden gelen o hafif tuzlu rüzgâr, diğer yanda gözünü kör eden Ege güneşi… Ve ben, 25 yaşında, yarı uykulu hâlimle mutfakta kahveye uzanırken kendime her sabah aynı soruyu soruyorum:
“Bu ışık şiddeti normal mi yoksa ben mi fazla dramatize ediyorum?”
Sonra bir anda aklıma geliyor: Işık şiddetinin ölçme aracı nedir?
İşte orada hikâye başlıyor.
Luxmetre mi, fotometre mi? Yoksa hayatın ta kendisi mi?
Konu teknik olarak çok net: Işık şiddetini ölçen araçlara genelde lüksmetre (luxmetre) veya fotometre deniyor. Ama bunu ilk duyduğumda kafamda oluşan şey şu olmuştu:
“Bu cihaz kesin NASA’nın uzay araçlarında kullanılan, düğmesine basınca güneşi kapatan bir şey.”
Gerçek ise biraz daha mütevazı: Luxmetre, ortamdaki ışığın yoğunluğunu ölçer ve bunu lüks (lux) biriminde gösterir. Yani aslında çok basit bir iş yapar: “Burada ışık fazla mı az mı?” der.
Ama insan beyninde bu olay hiç o kadar basit çalışmıyor.
Ben mesela geçen gün evde perdeleri açtım. Gözüm kamaştı. Dedim ki:
— “Burada kesin 10.000 lux var.”
Ev arkadaşı baktı:
— “Sen ne diyorsun ya, kahve içmedin mi daha?”
İşte tam o an anladım ki, Işık şiddetinin ölçme aracı nedir? sorusu sadece teknik değil, aynı zamanda psikolojik bir mesele.
Luxmetre ile tanışma hikâyem (biraz utanç, biraz aydınlanma)
Üniversitedeyken bir arkadaşım vardı, elektronikle aşırı ilgiliydi. Bir gün elinde garip bir cihazla geldi.
— “Bak bu luxmetre,” dedi.
— “Ne metre?” dedim.
— “Işığı ölçüyor.”
— “Abi ışık ölçülür mü ya? Gözün var zaten.”
O an bayağı kendimden emindim. Şimdi düşününce… o özgüven nereden geliyordu bilmiyorum.
Cihazı çıkardı, telefonun fenerini açtı, ölçüm yaptı: 320 lux.
Ben o sırada ciddi ciddi düşündüm:
“Demek ki telefonum 320 tane ışık üretiyor.”
Bugün bunu yazarken bile içim biraz yanıyor.
Işık şiddetiyle kişisel ilişkim: Fazla düşünmek + fazla güneş = İzmir problemi
İzmir’de yaşayan biri olarak ışıkla ilişkimiz biraz toksik bir ilişki gibi.
Sabah:
“Ne güzel güneşli gün!”
Öğle:
“Bu ışık neden bu kadar agresif?”
Akşam:
“Güneş battı ama ben neden hâlâ aydınlanma yaşıyorum?”
Bir gün arkadaşlarla sahilde oturuyoruz. Güneş tam tepede. Ben gözlerimi kısarak:
— “Bence şu an ışık şiddeti bilimsel olarak ölçülmeli.”
Arkadaş:
— “Abi sadece şapka tak.”
Ama yok, ben illa konuyu bilimsel dramaya bağlayacağım.
O an kafamda tekrar belirdi: Işık şiddetinin ölçme aracı nedir?
Ve iç sesim şöyle dedi:
“Sen önce gözlerini ölç.”
Fotometre: Ciddi insanların ışıkla imtihanı
Fotometre aslında daha çok ışık kaynağının yoğunluğunu ölçmek için kullanılıyor. Fotoğrafçılar bilir, “ışık doğru mu?” sorusu bazen hayat memat meselesi olur.
Bir arkadaşım fotoğrafçı. Stüdyo çekiminde yanında oturuyorum. Elinde fotometre, sürekli ölçüm yapıyor.
— “Bu ışık 800 lux, biraz daha düşürmem lazım.”
— “Kanka ben 800 lux hissediyorum zaten.”
Bana bakıyor, hiçbir şey demiyor.
O an fark ettim ki bazı insanlar ışığı ölçüyor, bazıları sadece yaşıyor.
Ben ikinci gruptayım ama sürekli birinci gruptaymış gibi davranıyorum.
Günlük hayatta luxmetre kullanma hayali (tamamen gereksiz ama eğlenceli)
Bazen hayal ediyorum: Cebimde bir luxmetre var.
Market:
— “Domates taze mi?”
Ben cihazı çıkarıyorum:
— “Şu an 450 lux altında, biraz gölgede kalmış.”
Otobüs durağı:
— “Bu ışık çok sert.”
Cihaz: 12.000 lux
Ben: “Evet, burası İzmir değil Güneş Sistemi’nin çekirdeği.”
Gerçek hayatta kimse bunu yapmıyor ama zihnim sürekli böyle çalışıyor.
Belki de bu yüzden Işık şiddetinin ölçme aracı nedir? sorusu benim için sadece bir fizik konusu değil, günlük bir obsesyon.
Işık, ruh hâli ve ben: Fazla bağlantı kurma sanatı
İşin bilim kısmını bir kenara bırakırsak, ışık gerçekten insanın ruh hâlini etkiliyor.
Az ışık → uyku
Çok ışık → “hayatım nereye gidiyor?” düşüncesi
Orta ışık → nadir bulunan huzur seviyesi
Benim zihnimde bu şöyle:
“Eğer ışık fazla parlaksa hayat hızlı akıyor.”
“Eğer ışık loşsa hayat duruyor.”
“Eğer ideal ışık varsa… muhtemelen bir şey ters gidiyordur.”
Bunu bir arkadaşım duysa:
— “Sen ışığı bırak, terapiye git.”
Ama ben yine de soruyorum:
Işık şiddetinin ölçme aracı nedir?
Belki de sadece bir cihaz değil, insanın kendini ölçme şekli.
Luxmetreyle ilk karşılaşma travması (abartılı versiyon)
Bir gün laboratuvarda deneme yapıyoruz. Hoca elinde luxmetre ile geliyor.
— “Bu cihaz ortam ışığını ölçer.”
Ben içimden:
“Tamam, artık hayat çözüldü.”
Cihazı pencereye tutuyor, değer çıkıyor. Herkes ciddi.
Ben:
— “Hocam bu cihaz geceyi de ölçüyor mu?”
Sessizlik.
O an anladım ki bazı şakalar sadece kafanın içinde kalmalı.
İç sesimle kısa bir tartışma
İç ses:
“Sen neden her şeyi komik hale getiriyorsun?”
Ben:
“Çünkü ışık çok ciddi bir konu.”
İç ses:
“Hayır değil.”
Ben:
“Peki neden herkes ışıkla ilgili ölçüm yapıyor o zaman?”
İç ses:
“Çünkü bilim.”
Ben:
“…haklısın ama ben yine de güleceğim.”
Işık şiddetini anlamanın en insani yolu
Teknik olarak luxmetre doğru cevap. Fotometre daha profesyonel versiyon.
Ama günlük hayatta insanlar ışığı şöyle ölçüyor:
— Gözünü kısma seviyesi
— Güneş gözlüğü takma ihtiyacı
— “Perdeyi çek” refleksi
— Fotoğraf çekerken “ışık kötü çıkmış” cümlesi
Yani aslında herkes farkında olmadan kendi luxmetresini taşıyor.
Benimki biraz duygusal çalışıyor, o ayrı konu.
Sonuç gibi değil de devam eden bir düşünce
Şu an bile pencereye bakıyorum. İzmir güneşi yine bildiğini yapıyor. Gözlerim kısık, kahvem yarım, düşüncelerim fazla açık.
Ve yine aynı soru dönüyor:
Işık şiddetinin ölçme aracı nedir?
Cevap basit gibi: luxmetre, fotometre.
Ama insanın içinde başka bir cevap daha var:
“Bazen ölçmek değil, sadece alışmak gerekiyor.”
Ben yine de her parlak ışıkta içimden küçük bir bilim insanı gibi mırıldanıyorum:
“Burası kaç lux acaba?”